Rozdział 5
Kokaina i krak

Podaż i dostępność kokainy (133)

Produkcja i handel

Po marihuanie i żywicy konopnej kokaina jest najczęściej sprzedawanym narkotykiem na świecie. Skonfiskowane ilości narkotyku — 578 t na całym świecie w 2004 r. — świadczą o tym, że handel nadal odbywał się przede wszystkim w Ameryce Południowej (44%) i w Ameryce Północnej (34%), następnie w Europie Zachodniej i Środkowej (15%) (CND, 2006).

Kolumbia to zdecydowanie największe źródło nielegalnej kokainy na świecie. Kolejni wielcy producenci to Peru i Boliwia. Ocenia się, że w 2004 r. globalna produkcja kokainy wzrosła do 687 t, z czego na Kolumbię przypada 56%, na Peru 28%, a na Boliwię 16% (CND, 2005 r.). Większość kokainy konfiskowanej w Europie pochodzi bezpośrednio z Ameryki Południowej (głównie z Kolumbii) lub wędruje przez Amerykę Środkową i region Karaibów. W 2004 r. stwierdzono, że Surinam, Brazylia, Argentyna, Wenezuela, Ekwador, Curaçao, Jamajka, Meksyk, Gujana i Panama były krajami, przez które odbywa się tranzyt kokainy sprowadzanej do UE (Sprawozdania krajowe Reitox, 2005 r.; WCO, 2005; CND, 2006; INCB, 2006a; Europol, 2006). Część kokainy przepływała również przez Afrykę, coraz częściej przez Afrykę Zachodnią i kraje regionu Zatoki Gwinejskiej (głównie Nigerię), ale także przez Afrykę Wschodnią (Kenię) i przez Afrykę Północno-Zachodnią – wyspy u wybrzeży Mauretanii i Senegalu (CND, 2006; INCB, 2006a). Głównymi miejscami wprowadzania jej na rynek UE są Hiszpania, Holandia i Portugalia, ale również Belgia, Francja i Wielka Brytania (sprawozdania krajowe Reitox, 2005 r., CND, 2006; Europol, 2006). Chociaż Hiszpania i Holandia nadal odgrywają ważną rolę jako miejsca dystrybucji kokainy wprowadzanej na rynek UE, wzmożone kontrole prowadzone wzdłuż północnego wybrzeża Hiszpanii (w Galicji) i polityka całkowitej kontroli rejsów lotniczych z określonych krajów (134), prowadzona na lotnisku Schiphol (w Amsterdamie) mogły przyczynić się do opracowania tras alternatywnych, przebiegających coraz częściej np. przez Afrykę, ale również przez Europę Wschodnią i Środkową, skąd prowadzi się wtórną dystrybucję do Europy Zachodniej (Sprawozdania krajowe Reitox, 2005 r.; WCO, 2005; INCB, 2006a).

Konfiskaty

Ocenia się, że w 2004 r. w UE dokonano 60 000 konfiskat 74 t kokainy. Większość przypadków konfiskaty kokainy miała miejsce w krajach Europy Zachodniej, szczególnie w Hiszpanii, na którą przypada około połowa przypadków konfiskaty oraz ilości kokainy skonfiskowanej w UE w ciągu ostatnich 5 lat (135). W latach 1999–2004 nastąpił ogólny wzrost liczby przypadków konfiskaty kokainy (136) na poziomie UE, podczas gdy skonfiskowane ilości (137) wykazywały wahania z tendencją zwyżkową. Jednak dane z krajów objętych sprawozdaniem pozwalają przypuszczać, że ilości te zmniejszyły się w 2004 r. — być może w porównaniu w wyjątkowo dużą ilością skonfiskowaną w Hiszpanii w poprzednim roku.

Cena i czystość

W 2004 r. średnia cena detaliczna kokainy różniła się znacznie w poszczególnych krajach UE i wynosiła od 41 euro za gram w Belgii do ponad 100 euro za gram na Cyprze, w Rumunii i Norwegii (138). Średnie ceny kokainy, z uwzględnieniem współczynnika inflacji (139), we wszystkich objętych sprawozdaniem krajach wykazywały w latach 1999–2004 ogólną tendencję spadkową (140) z wyjątkiem Luksemburga, gdzie spadały do 2002 r., po czym wzrosły, oraz Norwegii, gdzie ceny znacznie wzrosły w 2001 r., a następnie się ustabilizowały.

W porównaniu z heroiną, średnia czystość kokainy dostępnej na rynku detalicznym jest wysoka. W 2004 r. wahała się od 24% w Danii do 80% w Polsce, przy czym w większości krajów odnotowano czystość na poziomie 40–65% (141). Dostępne dane za okres 1999–2004 wskazują ogólny spadek średniego wskaźnika czystości kokainy w większości krajów objętych sprawozdaniem (142), chociaż odnotowano jego wzrost w Estonii (od 2003 r.), we Francji i na Litwie, natomiast w Luksemburgu i w Austrii utrzymał się na tym samym poziomie.

Międzynarodowe działania przeciwko produkcji i sprzedaży kokainy

Celem prowadzonego przez Europol projektu COLA jest identyfikacja i zwalczanie latynoamerykańskich i innych powiązanych z nimi grup przestępczych handlujących głównie kokainą, których działania są ukierunkowane na UE lub prowadzone na jej obszarze. W szczególności stanowi on wsparcie operacyjne dochodzeń prowadzonych w uczestniczących w projekcie państwach członkowskich i uzupełnia obraz sytuacji uzyskany z wywiadu strategicznego. Jego uzupełnieniem jest system Europolu do identyfikacji logo kokainy (Europol Cocaine Logo System), w którym zestawiane są aktualizowane corocznie dane dotyczące metod działania oraz fotografie i innego rodzaju informacje o przypadkach konfiskaty kokainy i oznakowaniach narkotyków oraz ich opakowań. Dane te umożliwiają identyfikację pasujących do siebie skonfiskowanych partii narkotyków i wspierają międzynarodową współpracę i wymianę informacji między organami ścigania (Europol, 2006).

Operację Fiolet (Purple), prowadzoną od 1999 r., zaplanowano z myślą o przeciwdziałaniu stosowaniu nadmanganianu potasu (143) nabywanego legalną drogą do nielegalnej produkcji kokainy, szczególnie w obu Amerykach. Legalny handel nadmanganianem potasu prowadzi się na wielką skalę: od 1999 r. 30 eksportujących go krajów i terytoriów nadesłało do INCB 4380 zgłoszeń wywozu dotyczących ponad 136 560 t nadmanganianiu potasu. Od 1999 r. zatrzymano lub skonfiskowano 233 przesyłki zawierające ponad 14 316 t tej substancji ze względu na wątpliwości dotyczące legalności zamówień lub użytkowników końcowych, a także odkryto przypadki zmiany jej zastosowania. W 2004 r. skonfiskowano w Europie 1,4 t nadmanganianu potasu, głównie w Federacji Rosyjskiej. Kolejne pozycje zajmowały Rumunia i Ukraina (144) (INCB, 2006b).

Wydaje się, że handlarze znaleźli sposoby unikania mechanizmów kontroli i monitorowania wprowadzonych w ramach operacji Fiolet. I rzeczywiście, pomimo tego, że nielegalnej produkcji kokainy nie łączy się z Azją, rosną obawy, że handlarze mogą skierować się w ten region w celu zmiany zastosowania nadmanganianu potasu pochodzącego z legalnego handlu. Kolejnym powodem do niepokoju jest możliwość przerzucania nadmanganianu potasu w region Andów przez Wyspy Karaibskie. Dlatego też, mimo uznania pewnych osiągnięć w identyfikacji podejrzanych transakcji i zatrzymania przesyłek, INCB (2006b) wezwał rządy państw do opracowania procedur operacyjnych umożliwiających wykorzystywanie informacji uzyskanych w wyniku zajęcia laboratoriów produkujących kokainę w celu wykrycia źródła pochodzenia substancji chemicznych, identyfikacji krajów tranzytowych i badania działalności przedsiębiorstw handlowych, co mogłoby utrudnić handlarzom przenoszenie procederu w inne miejsce.

Rozpowszechnienie i schematy zażywania kokainy

Na podstawie ostatnich krajowych badań ankietowych szacuje się, że około 10 milionów Europejczyków (145) przynajmniej raz w życiu zażywało kokainę, co stanowi ponad 3% wszystkich dorosłych osób (146). Dane krajowe dotyczące zgłoszonych przypadków zażywania wahają się od 0,5% do 6%, przy czym najwyższe wartości odnoszą się do Włoch (4,6%), Hiszpanii (5,9%) i Wielkiej Brytanii (6,1%). Szacuje się, że około 3,5 miliona dorosłych zażywało kokainę w ostatnim roku, co stanowi około 1% wszystkich osób dorosłych. Większość danych krajowych mieści się w przedziale od 0,3% do 1%, chociaż liczba osób, które przynajmniej raz zażywały kokainę, jest wyższa w Hiszpanii (2,7%) i w Wielkiej Brytanii (2%).

Podobnie jak w przypadku innych nielegalnych narkotyków zażywanie kokainy jest domeną osób młodych. Liczba osób, które przynajmniej raz zażywały kokainę, jest najwyższa w grupie młodych dorosłych w wieku 15–34 lata, mimo że liczba osób, które zażywały ją w ostatnim roku jest nieco wyższa w grupie wiekowej 15–24 lata. Wydaje się, że kokaina jest narkotykiem zażywanym głównie przez dwudziestolatków, chociaż wśród młodszych osób znacznie bardziej rozpowszechnione są konopie indyjskie. W grupie wiekowej od 15 do 34 lat odsetek osób, które przynajmniej raz zażywały kokainę, waha się od 1% do 10%, przy czym ponownie najwyższe wartości odnotowuje się w Hiszpanii (8,9%) i w Wielkiej Brytanii (10,5%). Odsetek osób, które zażywały kokainę w ciągu ostatniego roku, mieści się w przedziale od 0,2% do 4,8%, przy czym w Danii, Irlandii, Włoszech i Holandii wynosi około 2%, a w Hiszpanii i Wielkiej Brytanii ponad 4% (wykres 6). Dane pochodzące z badań ankietowych w szkołach wykazują bardzo niski odsetek osób, które przynajmniej raz zażywały kokainę: od 0% na Cyprze, w Finlandii i Szwecji do 6% w Hiszpanii; wskaźnik liczby osób, które przynajmniej raz zażywały krak, jest jeszcze niższy i wynosi od 0% do 3% (Hibell et al., 2004).


Wykres 6 Rozpowszechnienie spożycia kokainy w ciągu ostatniego roku w grupie wszystkich dorosłych (15–64 lata) i w grupie młodych osób dorosłych (15–34 i 15–24 lata)

Uwagi:

Źródłem danych, dostępnych w poszczególnych krajach w czasie opracowywania sprawozdania, są najnowsze krajowe badania ankietowe. Więcej informacji podano w tabelach GPS-8, GPS-11 i GPS-18 w Biuletynie statystycznym na 2006 r.

Źródła:

Sprawozdania krajowe Reitox (2005), informacje zebrane z badań ankietowych populacji, sprawozdań lub artykułów naukowych.

drukuj


Spożycie kokainy jest wyższe wśród młodych mężczyzn. Na przykład ankiety prowadzone w Danii, Niemczech, Hiszpanii, Włoszech, Holandii, Wielkiej Brytanii i Norwegii wykazały, że w grupie mężczyzn w wieku 15–34 lat odsetek osób, które przynajmniej raz zażywały kokainę, wynosi od 5% do 14%. Odsetek osób, które zażywały kokainę w ostatnim roku, był niższy, ale w czterech krajach przekroczył on 3%, przy czym w Hiszpanii i Wielkiej Brytanii wynosił około 6–7% (147), co świadczy o tym, że w tych krajach mniej więcej jeden na 15 młodych mężczyzn zażywał ostatnio kokainę. Liczba ta jest znacznie wyższa na obszarach miejskich.

Okazuje się, że w skali całej populacji zażywanie kokainy odbywa się sporadycznie, przede wszystkim podczas weekendu i w obiektach rozrywkowych (w barach i dyskotekach), gdzie może osiągać wyższy poziom. Badania przeprowadzone w różnych krajach wśród młodych ludzi w lokalach tanecznych i muzycznych wykazały, że odsetek osób, które przynajmniej raz zażywały kokainę, jest tam znacznie wyższy niż odnotowany wśród ogółu ludności. Odsetek ten waha się od 10% do 75% (patrz wybrane zagadnienie dotyczące zażywania narkotyków w obiektach rozrywkowych). Przykładowo w badaniu przestępczości w Wielkiej Brytanii w latach 2004–2005 podano szacunkowy wskaźnik rozpowszechnienia narkotyków „klasy A” wśród osób uczęszczających do dyskotek i nocnych klubów — był on co najmniej dwa razy wyższy niż wśród osób, które nie uczęszczają do tego rodzaju miejsc (Chivite-Matthews et al., 2005) (patrz też wybrane zagadnienie dotyczące zażywania narkotyków w obiektach rozrywkowych). Średnio około jedna trzecia wszystkich dorosłych Europejczyków, którzy przynajmniej raz w życiu zażyli kokainę, uczyniła to w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Dla porównania odnotowano, że tylko 13% zażywało ją w ciągu ostatnich 30 dni. Na przykład w Hiszpanii, we Włoszech, w Wielkiej Brytanii i Bułgarii stwierdzono, że 2–4% mężczyzn w wieku 15–24 lat (148) zażywało kokainę w ciągu ostatnich 30 dni. Według przybliżonych danych szacunkowych kokainę zażywa obecnie w Europie około 1,5 miliona dorosłych w wieku 15–64 lat (80% w grupie wiekowej 15–34 lata). Dane te można uznać za oszacowanie minimalne, ze względu na prawdopodobieństwo ich zaniżenia.

Schematy zażywania kokainy w poszczególnych grupach użytkowników są bardzo zróżnicowane. W badaniu przeprowadzonym w wielu miastach europejskich stwierdzono, że zażywające kokainę osoby o wysokim stopniu integracji społecznej przede wszystkim wciągają ją przez nos (95%), a jedynie niewielka ich część pali lub wstrzykuje narkotyk. Bardzo częstym zjawiskiem jest łączne zażywanie go z konopiami indyjskimi i alkoholem (Prinzleve et al., 2004). Wśród osób zażywających kokainę, poddanych leczeniu uzależnienia lub należących do marginalizowanych grup społecznych, częstym sposobem zażywania było przyjmowanie dożylne, a zażywanie kraku było powszechne w Hamburgu, Londynie i Paryżu, a w mniejszym stopniu w Barcelonie i Dublinie. Wśród ogółu ludności europejskiej spożycie kraku jest raczej niskie. Odnotowano na przykład, że odsetek osób, które przynajmniej raz zażywały krak, wynosił 0,5% w Hiszpanii (2003 r.) i 0,8% w Wielkiej Brytanii (Chivite-Matthews et al., 2005). W trzech krajach badanie odsetka osób, które przynajmniej raz zażywały krak, przeprowadzono w klubach i stwierdzono, że był on niższy nawet niż w przypadku heroiny (Czechy 2%, Wielka Brytania 13% i Francja 21%). Jednakże w niektórych miastach zażywanie kraku przez osoby z marginalizowanych grup społecznych lub zażywające opiaty stanowi powód do niepokoju. Na przykład, w badanej grupie 94 kobiet — pracowników płci żeńskiej świadczących usługi seksualne na ulicach Amsterdamu — szacowany odsetek osób, które przynajmniej raz zażywały krak, okazał się wyjątkowo wysoki i wynosił 91% (Korf, 2005, cytowany w holenderskim sprawozdaniu krajowym).

Dla porównania, według danych z przeprowadzonego w 2004 r. w Stanach Zjednoczonych krajowego badania dotyczącego zażywania narkotyków i stanu zdrowia, 14,2% osób dorosłych (określonych jako osoby w wieku 12 lat lub starsze) przynajmniej raz w życiu próbowało kokainy, co różni się znacznie od średniej europejskiej wynoszącej 3%. Odsetek osób, które zażywały kokainę w ostatnim roku, wynosił 2,4%, w porównaniu do średniej europejskiej wynoszącej 1%, chociaż dane pochodzące z niektórych krajów UE, np. Hiszpanii (2,7%) i Wielkiej Brytanii (2%) były porównywalne do danych z USA (149). Wyższą liczbę osób, które przynajmniej raz zażywały kokainę, można w Stanach Zjednoczonych częściowo przypisać wcześniejszemu rozpowszechnieniu się zażywania kokainy w tym kraju.

Wśród młodych dorosłych (w wieku 16–34 lat) w Stanach Zjednoczonych odsetek osób zażywających kokainę był następujący: 14,6% (przynajmniej raz w życiu), 5,1% (w ostatnim roku) i 1,7% (w ostatnim miesiącu), podczas gdy średnie wartości odnotowane w UE w grupie wiekowej 15–34 lata wynoszą odpowiednio: około 5% (przynajmniej raz w życiu), 2% (w ostatnim roku) i 1% (w ostatnim miesiącu).

Tendencje w zażywaniu kokainy


Wykres 7 Tendencje w rozpowszechnieniu spożycia kokainy w ciągu ostatniego roku wśród młodych osób dorosłych (15–34 lata)

Wykres 7

Uwagi:

(1) W Danii wartość dla 1994 r. odnosi się do „narkotyków twardych”.

Źródłem danych, dostępnych w poszczególnych krajach w czasie opracowywania sprawozdania, są najnowsze krajowe badania ankietowe. Więcej informacji podano w tabeli GPS-4 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

Źródła:

Sprawozdania krajowe Reitox (2005), informacje zebrane z badań ankietowych populacji, sprawozdań lub artykułów naukowych.

drukuj


Od kilku lat, na podstawie danych z różnych źródeł (takich jak wskaźniki rynkowe, liczba przypadków zapotrzebowania na leczenie, liczba zgonów), ostrzega się o możliwości wzrostu spożycia kokainy w Europie. Mimo w miarę systematycznego prowadzenia przez coraz większą liczbę krajów badań ankietowych poprawia się dostęp do informacji o tendencjach związanych z kokainą, ilość dostępnych danych jest nadal ograniczona. W przypadku kokainy dodatkową trudność sprawia niski poziom rozpowszechnienia oraz możliwość zaniżania danych o jej spożyciu.

Wskaźnik zażywania kokainy w ciągu ostatniego roku, odnotowany wśród młodych dorosłych w Wielkiej Brytanii, znacznie wzrastał od połowy lat 90-tych do 2000 r., a w Hiszpanii do 2001 r., po czym w ostatnich latach jego poziom wyraźnie się ustabilizował. W Niemczech w latach 90-tych obserwowano umiarkowany wzrost, ale w ostatnich latach spożycie utrzymywało się na tym samym poziomie, zdecydowanie niższym niż w Hiszpanii i Wielkiej Brytanii (wykres 7).

Umiarkowany wzrost odsetka osób, które zażywały narkotyk w ostatnim roku, stwierdzono w Danii (do 2000 r.), we Włoszech, na Węgrzech, w Holandii (do 2001 r.) i Norwegii. Tendencję tę należy interpretować bardzo ostrożnie, gdyż opiera się jedynie na dwóch badaniach przeprowadzonych w każdym kraju.

W przypadku kokainy i innych substancji (np. ekstazy, amfetamin, grzybów halucynogennych) tendencje można lepiej określić analizując głównie te grupy, w których koncentruje się spożycie narkotyków, szczególnie grupy ludzi młodych mieszkających na obszarach miejskich. Te grupy ludności omówiono dokładniej w wybranym zagadnieniu dotyczącym zażywania narkotyków w obiektach rozrywkowych. Ponadto informacje uzyskane z badań ankietowych należy uzupełnić badaniami kierunkowymi wśród młodych ludzi z wybranych grup (np. w miejscach życia nocnego).

Dane dotyczące zapotrzebowania na leczenie (150)

Po opiatach i konopiach indyjskich kokaina jest narkotykiem najczęściej podawanym jako powód podjęcia leczenia i stanowi przyczynę około 8% przypadków zgłoszenia na leczenie w UE w 2004 r. (151). Należy zauważyć, że Hiszpania — kraj, w którym zwykle odnotowywano wysokie zapotrzebowanie na leczenie z powodu kokainy — dotychczas nie dostarczyła danych. Podana ogólna liczba odzwierciedla znaczne różnice między krajami: w większości krajów zapotrzebowanie na leczenie związane z kokainą jest stosunkowo niskie, ale w Holandii (37%) i z powodów historycznych w Hiszpanii (26% w 2002 r.) odsetek pacjentów zgłaszających się na leczenie z powodu zażywania kokainy jest znacznie wyższy. Według najnowszych dostępnych danych, w grupie kilku krajów odsetek pacjentów leczonych z powodu kokainy wśród ogółu leczonych wynosi od 5% do 10% (Dania, Niemcy, Francja, Irlandia, Włochy, Cypr, Malta, Wielka Brytania i Turcja), podczas gdy w pozostałych krajach odsetek ten jest bardzo niski (152). W kilku krajach w porównaniu do liczby wszystkich pacjentów odnotowano wyższy odsetek nowych pacjentów zgłaszających się na leczenie ze względu na zażywanie kokainy jako narkotyku głównego (153), a ogólnie około 12% wszystkich nowych przypadków zapotrzebowania na leczenie wiązało się z kokainą. Ponadto około 12% nowych pacjentów zgłosiło kokainę jako drugi spośród zażywanych narkotyków (154).

Utrzymuje się odnotowana w poprzednich latach tendencja wzrostowa liczby pacjentów zgłaszających się na leczenie z powodu kokainy. W latach 1999–2004 analizy interpolujące niezgłoszone dane wskazują, że odsetek nowych pacjentów zgłaszających się na leczenie z powodu kokainy wzrósł w tym okresie od około 10% do 20% (na podstawie danych z 17 krajów UE, Bułgarii i Rumunii) (155).

Ogólnie rzecz biorąc w Europie większość przypadków zapotrzebowania na leczenie z powodu kokainy nie dotyczy kraku: około 80% nowych pacjentów w leczeniu ambulatoryjnym zażywa chlorowodorek kokainy (proszek kokainowy), a mniej niż 20% zażywa krak. Jednak osoby zażywające krak mogą stanowić szczególny problem dla służb medycznych, ponieważ częściej należą do marginalizowanych grup społecznych niż osoby zażywające proszek kokainowy. Przeprowadzone w Europie badanie spożycia kokainy (proszku kokainowego i kraku) wykazało związek między problemami społecznymi i problemami psychicznymi spowodowanymi zażywaniem kraku. Jednak w badaniu odnotowano również, że samo zażywanie kraku nie wystarcza do wyjaśnienia tych problemów (Haasen et al., 2005). W badaniu przeprowadzonym ostatnio w Szkocji wśród 585 pacjentów zażywających kokainę i krak stwierdzono, że osoby zażywające krak mają z reguły dłuższą historią problemowego zażywania narkotyków i częściej angażują się w działania przestępcze (Neale i Robertson, 2004, cytowani w brytyjskim sprawozdaniu krajowym).

Profile pacjentów zażywających kokainę i poddanych leczeniu w systemie ambulatoryjnym wskazują, że nowi pacjenci zażywający kokainę jako główny narkotyk są zwykle starsi od osób zażywających inne narkotyki: 70% spośród nich należy do grupy wiekowej 20–34 lata, a mniejsza grupa (13%) to osoby w wieku 35–39 lat (156).

Kokaina jest często zażywana w połączeniu z innym nielegalnym narkotykiem lub legalną substancją dodatkową. Często są to konopie indyjskie (31,6%), opiaty (28,6%) lub alkohol (17,4%) (157). Lokalne badania nad osobami przyjmującymi narkotyk dożylnie wskazują, że na niektórych obszarach coraz bardziej popularne staje się łączne wstrzykiwanie heroiny i kokainy (zażywający nazywają to czasami speedballing). Połączenie opiatów i kokainy obecnie spotyka się najczęściej w danych dotyczących leczenia. Wśród pacjentów zażywających opiaty jako narkotyk główny 31% we Włoszech, 42% w Holandii i 44% w Wielkiej Brytanii podaje kokainę jako drugi narkotyk. Wśród osób zażywających kokainę jako narkotyk główny 28% we Włoszech i 38% w Wielkiej Brytanii podaje opiaty jako drugi narkotyk.

Leczenie uzależnienia od kokainy

Brak jest wystarczających dowodów wspierających leczenie farmakologiczne uzależnienia od kokainy lub innych psychostymulantów. Jednak w obszernym przeglądzie poświęconym stosowaniu farmakoterapii wobec osób zażywających psychostymulanty, Shearer i Gowing (2004) wnioskują, że leczenie zastępcze, które jest skuteczne w przypadku uzależnienia od opiatów i tytoniu i ma szanse przyciągnąć osoby zażywające i sprawić, że wytrwają w leczeniu, dotychczas nie zostało wystarczająco zbadane w odniesieniu do osób zażywających stymulanty. Przegląd literatury poświęconej reakcjom na leczenie uzależnienia od kokainy i jego skuteczności, w tym reakcjom na zaburzenia zdrowia psychicznego występujące wśród osób zażywających krak, opublikowało ostatnio EMCDDA (158).

W niektórych krajach, w tym w USA i Wielkiej Brytanii, inwestuje się obecnie duże środki w opracowanie możliwości immunoterapii, polegającej na otrzymaniu przeciwciał zdolnych do wychwytywania kokainy z krwioobiegu zanim dotrze ona do centralnego układu nerwowego (patrz okienko dotyczące immunoterapii dla osób uzależnionych od kokainy).


Okienko 13: Immunoterapia dla uzależnionych od kokainy

W przeciwieństwie do uzależnienia od heroiny, które można leczyć agonistami, takimi jak metadon lub antagonistami takimi jak naltrekson, nie ma obecnie metod leczenia uzależnienia od kokainy. Powodem takiego stanu rzeczy wydaje się być mechanizm działania kokainy, która wywiera wpływ na neuroprzekaźniki w mózgu: dopaminę i serotoninę. Podczas gdy heroina wiąże się z receptorami opiatowymi w mózgu, takimi jak receptory mu, naśladując w ten sposób działanie endorfin mózgu, kokaina powstrzymuje wchłanianie zwrotne dopaminy (i serotoniny) z synapsy po zakończeniu jej działania, co prowadzi do nagromadzenia się przekaźnika, przedłużając i wzmacniając jego wpływ.

Nie oznacza to automatycznie, że niemożliwe jest opracowanie metody leczenia uzależnienia od kokainy — może to być po prostu trudniejsze i wymagać innych koncepcji niż stosowane przy opracowaniu metody leczenia uzależnienia od heroiny.

Ekscytującym elementem badań jest zastosowanie immunoterapii, czyli opracowanie szczepionki skutecznie „neutralizującej” działanie kokainy poprzez zapobieganie dotarciu przez narkotyk do mózgu. Podstawowa koncepcja została już w pewnym zakresie przetestowana. Szczepionkę stworzoną przez firmę Xenova (Wielka Brytania) testowano przez 14 tygodni na niewielkiej grupie 18 osób uzależnionych od kokainy. Stwierdzono, że trzy czwarte spośród zaszczepionych osób uzależnionych od kokainy było w stanie powstrzymać się od zażywania narkotyków przez 3 miesiące bez niepożądanych skutków ubocznych. Dodatkowo po upływie sześciu miesięcy zarówno ci, którzy powrócili do nałogu, jak i ci, którzy nadal zażywali kokainę, stwierdzili, że uczucie euforii nie jest już tak silne jak przed szczepieniem. W wyniku tego odkrycia szczepionkę, określaną jako TA-CD — sprzężenie narkotyku i białka, poddano drugiemu etapowi badań klinicznych. Inna metoda immunoterapeutyczna polega na opracowaniu monoklonalnych przeciwciał dla kokainy, ale znajdują się one jeszcze w fazie badań przedklinicznych.

Ewentualna korzyść ze stosowania szczepionki antykokainowej TA-CD wzbudziła zaniepokojenie ze względu na pewne kwestie etyczne: kto mógłby otrzymać szczepionkę, kto powinien podejmować odpowiednie decyzje i na podstawie jakich kryteriów itd.


Łączenie kilku specjalnych działań interwencyjnych z zakresu leczenia psychospołecznego uważa się obecnie za najbardziej obiecujący wariant terapii dla osób zażywających kokainę i inne psychostymulanty. Stwierdzono, że połączenie metody polegającej na wsparciu społecznym (community reinforcement approach — CRA) z systemem gratyfikacji i kar (contingency management) w krótkim czasie prowadzi do obniżenia spożycia kokainy (Higgins et al., 2003; Roozen et al., 2004).

CRA to intensywny sposób leczenia angażujący rodzinę, przyjaciół i innych członków sieci społecznej pacjenta w cały procesie leczenia. Obejmuje on szkolenie pacjentów w zakresie nawiązywania kontaktów społecznych, poprawy poczucia własnej wartości, szukania pracy i przyjemnego sposobu spędzania czasu wolnego w celu zmiany stylu życia (Roozen et al., 2004). W połączeniu z systemem gratyfikacji i kar – metodą, której celem jest wywieranie wpływu na zachowanie pacjentów poprzez odpowiednie zachęty, np. prezenty, vouchery czy przywileje za próbki moczu niezawierające kokainy – pozytywny wpływ na spożycie narkotyku i funkcjonowanie psychospołeczne osiąga się na etapie leczenia i podczas działań uzupełniających po zakończeniu terapii ambulatoryjnej osób uzależnionych od kokainy; wydaje się jednak, że wpływ na spożycie kokainy ogranicza się do okresu leczenia (Higgins et al., 2003).

Nowe podejścia do wysoce problemowych grup osób zażywających heroinę w połączeniu z kokainą i krakiem polegają głównie na ograniczaniu szkód zdrowotnych jako głównym celu leczenia. Stosuje się również terapie behawioralne, w szczególności systemy gratyfikacji i kar, w połączeniu z leczeniem zachowawczym z wykorzystaniem metadonu lub terapią wspomaganą heroiną (Schottenfeld et al., 2005; van den Brink, 2005; Poling et al., 2006).

Metody ograniczania szkód zdrowotnych

W Europie rozwój metod ograniczania szkód zdrowotnych przy zażywaniu kokainy jest ograniczony. Sytuacja ta może obecnie ulegać zmianie, ponieważ wzrost świadomości zarówno o rozmiarach spożycia kokainy, jak i związanych z tym problemach, stymuluje rozwój działań dostosowanych do potrzeb osób zażywających kokainę. Zalety podejścia opartego na prewencji i ograniczaniu szkód, mającego na celu obniżenie zagrożeń związanych z zażywaniem kokainy, w większości nie zostały jeszcze zbadane, ale w wielu dziedzinach podejście to może okazać się skuteczne. Możliwe jest na przykład, że dla osób zażywających kokainę korzystne będą działania interwencyjne dotyczące takich zagadnień, jak podwyższona toksyczność połączeń kokainy i alkoholu, potencjalny związek między zażywaniem kokainy a zaburzeniami sercowo-naczyniowymi lub czynniki behawioralne, które mogą narazić osoby zażywające kokainę na podwyższone ryzyko zarażenia wirusem HIV, na wypadek lub brutalną przemoc. Ponieważ spożycie kokainy może wzrastać w szybkim tempie, krótkie działania interwencyjne, uświadamiające możliwość negatywnych konsekwencji zażywania tego narkotyku, są również warte zbadania.

W wyniku poważnych problemów zdrowotnych i społecznych związanych z zażywaniem kraku doświadczenie w rozwoju usług dla tej grupy jest szersze, chociaż działania ograniczają się do stosunkowo niewielu miast europejskich, w których wystąpiło nasilenie problemów związanych z krakiem. W niektórych miastach do osób zażywających krak udało się dotrzeć w ramach programów pomocy w terenie, polegających na próbach pracy z grupą, którą często uważa się za trudną we współpracy. Chociaż ogólna podstawa dowodowa nadal jest stosunkowo słaba, niektóre badania wykazują, że korzyści tego podejścia mogą być liczne. Przykładowo podczas badania innowacyjnego programu leczenia połączonego z pomocą w terenie, przeprowadzonego w Rotterdamie (Henskens, 2004, cytowany w holenderskim sprawozdaniu krajowym) określono czynniki uznane za ważne w leczeniu tej grupy pacjentów, których często z trudem udaje się namówić na konwencjonalną pomoc antynarkotykową.

Schematy nałogowego zażywania kraku i kokainy mogą wiązać się ze wzrostem ryzykownych zachowań w zakresie zdrowia seksualnego i niektóre programy niskoprogowe są specjalnie skierowane do zażywających krak osób świadczących usługi seksualne w celu przekazania im informacji o bardziej bezpiecznych sposobach uprawiania seksu i zażywania narkotyków, jak również dystrybucji prezerwatyw i środków nawilżających (patrz wybrane zagadnienie dotyczące płci).

W niektórych miastach w Europie przyjęto bardziej kontrowersyjne podejście, w którym koncepcję bezpiecznych pomieszczeń do zażywania narkotyków, przeznaczonych zwykle dla osób przyjmujących narkotyki dożylnie, rozszerzono na inhalację narkotyków. Pomieszczenia do kontrolowanego wdychania otwarto w kilku miastach w Holandii, w Niemczech i w Szwajcarii (EMCDDA, 2004c). Chociaż głównym celem tego typu usług jest kontrola higienicznego sposobu zażywania narkotyku, istnieją pewne dowody na to, że mogą one pełnić inne funkcje opiekuńcze. Np. monitorowanie jednej z usług we Frankfurcie w Niemczech wykazało, że w 2004 r. podczas 6-miesięcznego okresu oceny nadzorowano ponad 1400 przypadków konsumpcji, a jednocześnie udokumentowano 332 rozmowy kontaktowe, 40 sesji doradczych i 99 skierowań do innych ośrodków pomocy antynarkotykowej.


(133) Patrz „Interpretacja konfiskat i innych danych rynkowych”.

(134) Całkowitej kontroli podlegają wszystkie rejsy z Antyli Holenderskich, Aruby, Surinamu, Peru, Wenezueli i Ekwadoru. W 2004 r. w wyniku tych kontroli aresztowano 3466 kurierów narkotykowych, a 620 w wyniku regularnych kontroli (holenderskie sprawozdanie krajowe).

(135) Należy to porównać z brakującymi danymi za rok 2004, kiedy te będą już dostępne. Dane dotyczące liczby konfiskat kokainy w 2004 r. i przechwyconych ilości nie były dostępne dla Irlandii i Wielkiej Brytanii; dane o liczbie konfiskat kokainy w 2004 r. nie były dostępne dla Holandii. Do celów szacunkowych brakujące dane za 2004 r. zastąpiono danymi za 2003 r. Dostarczone przez Holandię dane o ilościach przechwyconych w 2004 r. stanowiły jedynie wartości szacunkowe i nie mogły być uwzględnione w analizie tendencji do 2004 r.

(136) Patrz tabela SZR-9 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(137) Patrz tabela SZR-10 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(138) Patrz tabela PPP-3 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(139) Rok 1999 przyjęto jako podstawę dla wartości pieniądza we wszystkich krajach.

(140) W latach 1999–2004 dane dotyczące cen kokainy były dostępne przynajmniej przez trzy kolejne lata w Belgii, Czechach, Niemczech, Hiszpanii, Francji, Irlandii, na Cyprze, Łotwie, Litwie, w Luksemburgu, Polsce, Portugalii, Słowenii, Szwecji, Wielkiej Brytanii, Bułgarii, Turcji i Norwegii.

(141) Patrz tabela PPP-7 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(142) W latach 1999–2004 dane dotyczące czystości kokainy były dostępne przez co najmniej trzy kolejne lata w Belgii, Czechach, Danii, Niemczech, Estonii, Hiszpanii, Francji, Irlandii, we Włoszech, na Łotwie, Litwie, w Luksemburgu, na Węgrzech, w Holandii, Austrii, Portugalii, w Słowacji, w Wielkiej Brytanii i Norwegii.

(143) Prekursor stosowany w produkcji kokainy, zamieszczony w tabeli I Konwencji z 1988 r.

(144) Dane o konfiskatach nie obejmują ilości substancji w zatrzymanych przesyłkach.

(145) Na podstawie średniej ważonej wartości krajowych; więcej szczegółów w przypisie ().

(146) Szczegółowe dane dla każdego kraju podano w tabeli „Badania ankietowe dotyczące zażywania narkotyków” w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(147) Patrz wykres GPS-9 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(148) Badanie ankietowe przeprowadzone w 2001 r. W badaniu ankietowym z 2003 r. w grupach wiekowych 10-latków nie zgłoszono podziału ze względu na płeć.

(149)  Źródło: SAMHSA, Office of Applied Studies, 2004 National Survey on Drug Use and Health (Krajowe badanie ankietowe dotyczące zażywania narkotyków i stanu zdrowia z 2004 r.) (http://oas.samhsa.gov/nsduh.htm#nsduhinfo). Uwaga: w badaniu ankietowym przeprowadzonym w USA przedział wiekowy obejmujący „wszystkie osoby dorosłe” (12 lat i powyżej) jest szerszy niż typowy przedział wiekowy w europejskich badaniach ankietowych (15–64 lata). Dane dotyczące grupy wiekowej 16–34 lata w USA pochodzą z obliczeń EMCDDA.

(150) Patrz przypis (70).

(151) Patrz wykres TDI-2 w Biuletynie statystycznym za 2006 r,.

(152) Patrz tabela TDI-5 w Biuletynie statystycznym za 2006 r; dane dla Hiszpanii odnoszą się do roku sprawozdawczego 2002.

(153) Patrz tabela TDI-4 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(154) Patrz tabela TDI-23 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(155) Patrz wykres TDI-w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(156) Patrz tabela TDI-10 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(157) Patrz tabela TDI-24 w Biuletynie statystycznym za 2006 r.

(158www.emcdda.europa.eu/?nnodeid=400